Kuća ljudskih prava Banja Luka je objavila treći izvještaj o položaju, izazovima i preprekama s kojima se susreću branitelji i braniteljke ljudskih prava (branitelji/ke ljudskih prava) u Bosni i Hercegovini, pod nazivom „Branitelji i braniteljke ljudskih prava u Bosni i Hercegovini – prava, položaj i prepreke (2024 – 2025)”.
Izvještaj pokriva period od godinu dana, odnosno vrijeme proteklo od 1. juna 2024. do 1. jula 2025. godine. U određenim cjelinama, kada je to bilo neophodno zbog konteksta i samog standarda koji se obrađuje, uzimao se i širi vremenski okvir od ovog.
Izvještaj ima za cilj da prikaže osnovne probleme i izazove sa kojima su se branitelji/ke ljudskih prava u BiH suočili u ovom periodu, naročito u kontekstu sužavanja prostora za rad branitelja/ki ljudskih prava i opadanje nivoa zaštite ljudskih prava koju pružaju javne vlasti. Izvještaj nije usmjeren samo na izvještavanje i ukazivanje na probleme i prepreke, nego i na afirmaciju važnosti uloge branitelja/ki ljudskih prava u očuvanju osnovnih prava svih pojedinaca i grupa.
Kao i kod našeg prošlog izvještaja, zabilježen je dalji porast institucionalne netransparentnosti i pritisaka na branitelje/ke ljudskih prava u BiH. Vlasti u Republici Srpskoj (RS) posebno su razvijale zakonske prijedloge koji otežavaju djelovanje branitelja/ki ljudskih prava; a uz to su mnogi branitelji/ke ljudskih prava doživljavali dodatne pritiske kroz javne izjave političara i medija naklonjenih vlastima, koji su ih označavali kao „izdajnike”, „strane plaćenike” i „agente stranog uticaja”. Takva retorika podsticala je „atmosferu straha” i nesigurnosti, čime se sužavao prostor za slobodno djelovanje branitelja/ki ljudskih prava u zemlji.
Intervjui koje smo sproveli govore o složenoj i neujednačenoj dinamici institucionalnog okruženja za branitelje/ke ljudskih prava u BiH. Odnos institucija prema braniteljima/kama ljudskih prava nije jedinstven: on zavisi od prirode slučaja, konkretnog prava koje je ugroženo i stepena političke osjetljivosti teme. Tamo gdje nema kolizije s interesima javnih funkcionera ili dominantnim narativima, saradnja može biti korektna; u suprotnom, prevladavaju zastoji i defanzivnost. Istovremeno, postoji već standardni kontinuitet strukturne slabosti uprave i njenih organa, koji odlikuju tromost, sporost i nedovoljni kapaciteti, uz izražene deficite transparentnosti.
Pristup informacijama posebno se javlja kao problematična tačka. U određenim slučajevima, u praksi se tražena dokumentacija ili informacije od javnih vlasti dobijaju tek na osnovu sudske odluke, što otežava rad branitelja/ki ljudskih prava, oduzima im vrijeme i izlaže ih nepotrebnim troškovima. Za advokate i advokatice, kao i organizacije civilnog društva to znači produžene rokove, otežanu pripremu predmeta i slabljenje učinkovitosti pravne zaštite.
U domenu policijskog postupanja, iskustva su divergentna, ali više svjedočenja ukazuje na praksu koja stvara pritisak na prostor za aktivizam i aktiviste i aktivistkinje i podstiče obeshrabrivanje javnog učešća branitelja/ki ljudskih prava u zagovaranju i borbi za ljudska prava. Policija se nerijetko stavlja u zaštitu sistema i interesa određenih grupa, dok se prava branitelja/ki i njihova zaštita ostavljaju sa strane.
Iskustva s prijetnjama i napadima nisu jednoobrazna. Dio branitelja/ki ljudskih prava nije doživio direktne prijetnje u posmatranom periodu, dok su drugi bili izloženi nasilju, prijetnjama i upozorenjima. Institucije i dalje ne reaguju na napade u skladu sa standardima ljudskih prava i pozitivnim pravom u BiH.
U javnom diskursu, naročito u RS, prepoznaje se obrazac stigmatizacije branitelja/ki ljudskih prava. Postoji derogatoran odnos dijela nosilaca vlasti prema civilnom društvu, aktivistima i novinarima te kontinuirano etiketiranje neistomišljenika bez sankcija. Zabilježene su i uvrede i targetiranja pojedinaca koji predstavljaju organizacije, najčešće putem društvenih mreža.
Na ovakvu situaciju se nadovezuju velike normativne kontroverze. U tom smislu, u izvještajnom periodu posebno se ističe usvajanje Zakona o posebnom registru i javnosti rada neprofitnih organizacija (Zakon o posebnom registru) u Republici Srpskoj kojim su se od strane vlasti direktno nastojale ograničiti slobode izražavanja i udruživanja, kao i djelatnost udruženja i fondacija. On je u široj javnosti označen kao „Zakon o stranim agentima”, „NVO zakon”, „Zakon o agentima stranog uticaja”, „Zakon o stranim plaćenicima” i sl., što je u stvari predstavljalo nastavak huškanja građana na civilni sektor uz optužbe da on podriva državu, vlasti i vladajuće partije u RS, kroz nazivanje aktivista „izdajicama”, „neprijateljima srpskog naroda” i „stranim plaćenicima”.
Kao i mnogi drugi zakoni, ni Zakon o posebnom registru nije zasnovan na procjeni rizika ili konsultacijama s udruženjima i fondacijama na koje njegovo usvajanje utiče, što je suprotno zahtjevima iz Zajedničkih smjernica Kancelarije za demokratske institucije i ljudska prava Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju i Evropske komisije za demokratiju putem prava o slobodi udruživanja i Preporuci CM/Rec(2007)14 o mjerama koje utiču na nevladine organizacije i pravo na slobodu udruživanja, koje bi trebalo da budu usvojene kroz demokratski, participativan i transparentan proces, uključujući opsežne i inkluzivne konsultacije sa organizacijama civilnog društva i njihovim članovima; vlasti treba da konsultuju nevladine organizacije tokom izrade nacrta primarnog i sekundarnog zakonodavstva koje utiče na njihov status, finansiranje ili sferu djelovanja.
Takođe, ovakav način rada je suprotan i Smjernicama za konsultacije u izradi propisa i drugih opštih akata kojima se propisuju način i postupak sprovođenja konsultacija sa javnošću, po kojima postupaju Vlada Republike Srpske i republički organi uprave prilikom izrade propisa i drugih opštih akata, a prema kojima, između ostalog, obrađivač propisa sprovodi konsultacije sa zainteresovanom javnošću i prije izrade nacrta propisa, a naročito kod propisa i drugih opštih akata koji imaju značajan uticaj na određene segmente društva. O prethodnom nacrtu ovog zakona Kancelarija za demokratske institucije i ljudska prava Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju i Evropska komisije za demokratiju putem prava izdale su i zajedničko mišljenje u kojem su pokazale da regulacija udruženja i fondacija na ovaj način uopšte ne ispunjava standarde ljudskih prava.
Međutim, zakon kojim se targetiraju neprofitne organizacije, kao i prethodna kriminalizacija klevete kroz izmjene Krivičnog zakonika nisu i jedine moguće opasnosti za branitelje/ke ljudskih prava. U javnosti se trenutno raspravlja i o mogućnosti donošenja novih zakona, kao što je npr. onaj o medijima, pri čemu takođe postoji strah novinara i novinarki, ali i aktivista i aktivistkinja, usmjeren ka tome da će se obim slobode još više smanjiti. Iako je Ustavni sud BiH tzv. Zakon o stranim agentima stavio van snage, ostaje neizvjesnost daljeg postupanja u kontekstu stvorenog negativnog odnosa prema braniteljima/kama ljudskih prava i njihovim organizacijama.
Posebno zabrinjava nastavak nedostatka dijaloga i participativnosti u oblikovanju javnih politika i zakona. U rijetkim prilikama kada se konsultativni procesi organizuju, oni nerijetko ostaju puka formalnost, bez značajnog uticaja na donošenje propisa. Primjeri u kojima se stručnjaci iz civilnog društva koji djeluju kao branitelji/ke ljudskih prava marginalizuju u radnim grupama ukazuju na trend u kojem dijalog sa braniteljima/kama ljudskih prava postaje sve manje inkluzivan i temeljan. Ovo je, nažalost, standard koji se ponavlja već duži vremenski period. Takav pristup sprečava branitelje/ke ljudskih prava da doprinesu određenim zakonodonosilačkim procesima, što dugoročno narušava kvalitet javnih politika i zakona. Negativni efekti političkog i institucionalnog izostavljanja branitelja/ki ljudskih prava direktno ugrožavaju i obim i kvalitet ljudskih prava i sloboda za sve građane BiH.
Generalno gledano, ne postoji jedinstven položaj u kojem se nalaze svi branitelji/ke ljudskih prava, nego mozaik iskustava koji obuhvata i korektnu saradnju u određenim slučajevima, ali i otvorenu opstrukciju od strane javnih organa; i institucionalnu zaštitu i potpun izostanak reakcije od nadležnih institucija; i napredak u sudskoj praksi i stagnaciju u upravnoj sferi; i podršku braniteljima/kama ljudskih prava i napade na njih. Međutim, zajednički imenilac je svakako potreba za dosljednom transparentnošću, pravovremenošću i profesionalnošću u postupanju, kao i za zaštitom onih koji štite prava drugih.
Ovaj izvještaj polazi upravo od tih nalaza, bez generalizacije koja ide dalje od onoga što smo kroz istraživanje saznali ili kroz ono što su naši sagovornici iznijeli; nastojeći da rasvijetli obrasce koji se ponavljaju i mjesta na kojima sistem redovno zakaže. U tom okviru, uvodni nalazi upućuju na tri temeljna izazova: administrativnu inertnost i netransparentnost koje otežavaju pristup pravima, prakse koje suštinski sužavaju građanski prostor i obeshrabruju učestvovanje i neujednačenu institucionalnu reakciju koja proizvodi nejednakost u zaštiti.
Cjelokupan izvještaj na našem jeziku se može preuzeti ovdje. Ispod možete direktno na našem sajtu pročitati ovaj izvještaj.
